Rudolf Folkerts, Marienhafe
De "Fähnkanal", dat is de Kanal van 't Berumer Fähn na Nörden, up de Hunnerten un Dusenden van Frachten Törf na de Stadt un Schliek na 't Moor brocht worrn sünt, un dat meest all mit "Muskelkraft".
Vör ruugweg tweehunnert Jahr gung dat los mit Utgraven van de Fähnkanal, un 'n dick hunnertdartig Jahr lang was he 'n heel wichtigen Frachtweg. Nu is he bloot noch good to Offwatern, in d' Sömmer ook to Bootjefahrn, un up 'n heel'n Enn' is he neet mähr as 'n bäter Toggschloot.
Man wo dat to de Tied utsagg, as de Kanal noch vull in Gebruuk weer, dat hett 1959 mal Konrad Heeren vertellt, de van 't Fähn stammen deh und best van Bescheed wuß. Mennigeen weet säker noch, dat he lang' Jahren de Berufsschool in Nörden vörstahn hett.
Dat mit de Fähnkanal is mit de Jahren all 'n Stück Heimatgeschichte worrn, un dorför harr Heeren ook 'n heeln Bült aver. He hett domals, 1959, meent, dat muß mal upschräven worrn, dat van de Fähnkanal. Un hier is 't, nettso, as dat do van hum vertellt worrn is.
De Fähnkompanie is 1794 togang kamen. Hör gung dat mähr off minner dorum, dat se de Törf, de up 't Hochmoor graven un drögt weer, good un hannig na Nörden brengen kunn. Straten as nu gaff dat do je noch neet, de Wägen wassen mähr schlecht as recht un faaktieds wäkenlang neet to bruuken, un up de Ackerwagens kunn ook neet alltovööl Törf verstaut worrn: Up 'n "Huttjefohr" wurr de Törf upschmäten un bleef liggen as he falln weer, man up 'n örntlich Fohr muß he fein süver upfleejt wäsen. All dat hulp aberst nix, wenn 't Wäär neet mitspölen deh; Rägen - un weer 't ook man bloot 'n Gewitterschuur - mook de sandige Grund van de Wägen to Mudder, dor kunnen de Wagens heel fell in fastraaken. Sünner frömm' Hülp wassen se neet so licht wär 'rut to kriegen. Dorum muß wat bäters utfunnen worrn.
De Lü van d' Fähnkompanie keeken sück up anner Mooren in Ostfreesland um, wor ook Törf graven wurr. Dor wurr de Törf smals glieks bit up de Sand offgraven, man een schmall Stückje Moor bleef erst noch stahn. De "Spitt", dat offgraven Stück Moor, leep van sülms vull Water. Na un vör wurrn de stahnbläven Moorstückjes dörstaken, un up 't Letzt gaff dat denn 'n Kanal, up de lüttje Schäpen fahren kunnen, de vull Törf packt wassen.
Sowat muß doch up 't Berumer Moor ook to maaken wäsen, meenen de Lü van de Fähnkompnie. Se sunnen der aver na, wor so 'n Kanal langs un wo breed he woll wäsen muß, wat för Schäpen bruukt worrn kunnen un wor Utwiekstäen anleggt worrn mussen, so dat Schäpen, de van 't Moor, un Schäpen, de van Nörden kwammen, annanner vörbi kunnen. För all dat wurr Rat söcht un ook funnen.
1796 gung 't los mit dat Utgraven van de Kanal, un so um 1800 was he klar: 't kunn losgahn mit de Törfschipperee van 't Berumer Fähn na Nörden.
Wat is dat för 'n Wark west! Dat Moor up 't Berumer Fähn was to de Tied mähr as tein Meter hooger as de Waterspeegel van 't Galgendeep in Nörden, wor de Fähnkanal utloopen sull; un 't Water will alltied andahl, neet bi de Höcht up. So muß dorför sörgt worrn, dat de Waterstand averall so was, as he bruukt wurr. De, de de Kanal biräkend hemmen, wassen keen Döskoppen, nä, se harrn 't fell rut, wo 't maakt worrn muß.
Unnerwägens wurrn twee "Verlaaten" mit Pumphuusen boot, dor mussen de Törfschippen denn in 'n "Kumm", 'n Art Backje, infahrn. Vörn un achtern van so'n "Kumm" wassen Schlüsen, de dicht- un apendreiht worrn kunnen. Wenn 't "na baben", up 't Fähn an, gahn sull, mussen 450 Kubikmeter Water in de "Kumm" pumpt worrn, dat was mennig Teetass' vull. Weer de Waterstand in de "Kumm" nettso hoch as in 't Babenenn' van 't Deep, denn kunn de baverste Schlüs' apendreiht worrn, un 't kunn wiedergahn na 't Fähn to. Sull de Fahrt "na unner", na d' Stadt hen, gahn, denn was 't wat lichter, umdat de Schlüs' na 't Unnerenn apendreiht wurr un dat Water denn ut de "Kumm" utloopen kunn.
Mit de Verlaaten, Kummen un Schlüsen was 't aberst noch neet dahn: Dor weer mennig Weg, de dörschnäden worrn un wor denn 'n Brügg' van dat een nach dat anner Enn' boot worrn muß. Mit de Tied gaff dat veertein Brüggen aver de Kanal, un all mussen se apen- un ook wär dichtdreiht worrn, wenn der 'n Törfschipp off 'n Schliekpünt langs muß. Dor is nix mähr van averbläven: De Brüggen sünd nu fast inboot; se können neet mähr apen- un dichtdreiht worrn, höven dat ook neet mähr, dat is lang, lang vörbi...
Dat Wark van de Törfschippers was abs'lut keen Pläseer. So 'n
"Last", dat wassen alltied 350 Körven vull Törf, egal off licht
off schwar, un wenn 's ook verteihn Törfen hoch fein van Hand upfleijt worrn mussen. De Reis' gung 's mörgens um 4.00 Ühr los up
't Fähn, dört 't baverste "Verlaat", an "Unkel Fürst"
*)
De Fahrt gung erst
To so 'n Schipp hörden twee Mann. De een harr 'n dicken "Seel"
All' dat gifft 't neet mähr; up de Fähnkanal worrt keen Törf mähr verfracht't, all lang neet mähr...
Ook de Schliekpünten gifft 't neet mähr, mit de de Schliekschippers de Schliek ut de "Butenhafen" van Nörden na 't Fähn henbrengen de'n, dat "Kultur" in 't Moor kweem. In "Schliekfacken" wurr dat packt, stuuv an de Kanal, un van dor ut denn mit Perd un Wagen off mit 'n Moorkaar up 't offtörfte Moor brocht. Schliek, dat was vördem - na d' Mers - dat Beste, wat up 't Land kamen kunn. Weet vandaag ook haast nüms mähr, un de Minnsten können woll mit dat Woort "Schliekfatt" noch wat anfangen.
Een off anner mag sück noch woll up "Kaptein" Saathoff bisinnen können. He was een van de allerletzden, de noch dreemal in d' Wäk mit hör Schlickpünten tüschen 't Fähn un 't Nörder Siel unnerwägens wassen. Dorvan gaff dat twee: Een was "mit Logis"; dor wassen twee Butzen inboot, in de de "Käptn" un sien "Stürmann" avernachten kunnen, wenn se in d' Nörder Hafen liggen blieven mussen. De anner was sünner Butzen un kunn bloot dagaver bruukt worrn.
De Schliekschippers harr'n dat neet jüst licht, wenn se mit hör Schliekpünten dör 't Siel bi Freericks sien Saagwark mussen. De Pünten vull Schliek harren 'n good Gewicht un wassen neet licht to regeern. Wenn de Sieldören apenmaakt worrn sullen, denn kwamm dat smals up Millimeters an: Weer de Waterstand an de Butensiet to hoch un dormit de Waterdruck up de Sieldören to foß, denn kreeg 'n mit keen Macht van de Welt de Dören apen, un 't muß wacht' worrn, bit dat Water buten un binnen gliek hoch stunn; man denn gung 't heel licht.
Un wenn de Dören erst apen wassen, denn muß dat Dörschlüsen heel
fell gahn, dor dürs je neet alltovööl Soltwater na binnen loopen,
umdat dat Binnenwater neet to solten worrn sull. Dat heet, hento
Nadörst kwamm dat Soltwater meest doch. Dordör was dat "Unnerdeep"
tüschen Nadörst un Nörden so schier as man wat: Dat Soltwater leet
keen Rüschen, keen Reith un ook keen Kattstärten upkamen. In 't
Winter was dor ook dat moijste Schöfeliis, dor kunnst up schwajen
as 'n Een, - mit "Breinermoorers"
*) Schöfels, de in dat Dörp "Breinermoor" maakt wurrn
un de bisünners good
De letzde Schliekpünten sünt 1928 van Nörden na 't Fähn treidelt
*) Treideln: 'n Waterfahrtüg van 't Land ut trecken.
Eens dürt ook neet vergäten worrn: De Törfschippers mussen neet bloot hör Törfschipp na Nörden brengen, nä, se mussen dor ook noch
Böskupp loopen för de Fähnlü; so harrn se meesttieds "up Umtuur" noch wat mittobrengen.
Man de Tied to 't Böskupploopen was naar knapp: Dat muß all in de
een Stünn' dahn worrn, in de de Isenbahnbrügg apendreiht weer! Un
van 't Kanalkontor hento
*)
Dat is anners worrn, hööfst vandaag neet mähr in d' Stadt van 't Fähn her, wenn du wat koopen wullt: Kannst meest alls up 't Fähn kriegen. De "Supermarkten" hemmen sück feller ook up 't Land breed maakt, as mennigeen lövt hett, un 'n heel'n Rieg van de lüttje Geschäften, de "Krüneerswinkels", de sück na un vör an de Kanal ansett't harrn, gifft 't ook all lang neet mähr, - se kunnen tägen de groote Konkurrenz neet an.
Man: Heel weg is he je doch noch neet, de Fähnkanal, de vör ruugweg tweehunnert Jahr utgraven wurr un de 'n paar Minschenollers lang een van de wichtigste Lävensaders för 't Berumer Fähn west hett.
Un dat dürt neet in 't Vergätelbook kamen!
Noch wat:
1.) Fähndirektoren wassen:
1840 - 1857: Sicco Doden Cremer
1858 - 1869: Laurens van Hülst
1882 - 1914: Theodor van Hülst
(He fierde 1906 sien 25-jahrig Jubiläum.)
2.) Utwirkung van de Inflationstied (1921 hento 1923):
1932 stunn in d' "Kurier":
Die Norder Fehngesellschaft sah sich gezwungen, infolge schlechten Torfabsatzes vier Fördermaschinen stillzulegen, wodurch 120 Arbeiter arbeitslos wurden. (Vgl. "Kurier-Rückspiegel" vom 26.6.1982)
3.) Hochmoor:
De Waterspegel van 't "Ewige Meer" is nettso hoch as de Dackfirst (Bockpannen) van d' Ludgerikark in Nörden.
4.) Anlag' van 't Berumerfähntjer Holt:
De Anlag' van 't Berumerfähntjer Holt hett Theodor van Hülst in 't Wark sett't (un, antonähmen, ook bitahlt).
5.) Märkenfiguren:
De Märkenfiguren in 't Berumerfähntjer Holt hett de Unkelsegger van Theodor van Hülst, Carl von Rose ut Hameln, stift't. He was 'n Söhn van de Süster, Johanna van Hülst geb. Rose.
6.) Notiz in dat "Wilhelmshavener Heimatlexikon" 1986, Siet 99:
(Steiht dor up Hoch, hier is 't up Platt aversett't:)
Dörp un Arbeiterwahngemeend' van de Gemeend' Grootheid (7630 Ew.), Landkreis Auerk.
Dat Fähn wurr 1794 dör 'n Sellskup van Nörder un Hager Börgers, de "Nörder Fähn-Companie", anleggt.
De Berumerfähn-Kanal ("Moordeep") verbinnt dat Moorkuntraij mit de Stadt Nörden.
7.) Törfschipp:
In dat Book "Baltrum" (Verlag A. H. F. Dunkmann, Auerk) is
Törfschipp, getreidelt, an d' Berumerfähn-Kanal
Vörn:
(Foto Paulsen, Norden)
*) Lien: Tau, dat Schipp to trecken; 't is an 'n lären Reem fastmaakt, de aver linker Schuller un rechter Bost leggt woort.
**) Spaar: Een langen Stang' (Sparren).
Copyright 20.9.1992.
Rudolf Folkerts, Marienhafe